Live: the latest updates

د بلوچ نېشنل موومنټ (بي اېن اېم) مشر ډاکټر نسیم بلوچ د نړیوال سندي کانګرس د سند د ۳۸م نړیوال کنفرانس په خپله وینا کې وویل، چې د بلوچ او سندي ملتونو لپاره ملي خپلواکي، ډیموکراسي، سوله او د یوه باثباته راتلونکي رامنځته کول له یو بل سره ژور تړاو لري؛ ځکه له ملي خپلواکۍ پرته ډیموکراسي، سوله او باثباته راتلونکی یوازې ښکلي الفاظ او د زړه د تسلۍ خوبونه پاتې کېږي.

هغه وویل، که څه هم په دې کنفرانس کې د بلوچ نېشنل موومنټ د مشر په توګه وینا کوي، خو د سند د خلکو په منځ کې هېڅکله ځان د یوه پردي ملت په منځ کې نه احساسوي. سند او بلوچستان یوازې دوه ګاونډۍ سیمې نه دي، بلکې د پېړیو په اوږدو کې د انساني، کلتوري، اقتصادي او سیاسي اړیکو په تارونو سره تړلي دي. د دواړو سیمو جغرافیایي پولې، کلتوري یادونه، تاریخي تجربې او اوسنۍ ستونزې له یو بل سره نږدې تړاو لري.

ډاکټر نسیم بلوچ وویل، که ملي خپلواکي له روښانه سیاسي مبارزې، ثابت قدمۍ او قربانیو پرته ترلاسه کېدای، نو د نړۍ په تاریخ کې به میلیونونو انسانانو خپل ژوند نه وای قرباني کړی. ملي خپلواکي یوازې یو شعار نه دی، بلکې اوږدې سیاسي مبارزې، څرګند هدف او پراخو قربانیو ته اړتیا لري. هغه زیاته کړه، د بلوچ او سند پر خاورو د استحصال او ولکې دوام نه یوازې د دواړو ملتونو هویت، بلکې د هغوی راتلونکی هم له ګواښ سره مخ کوي؛ ځکه د دوی لپاره د خپلې خاورې مسئله یوازې د ځمکې موضوع نه ده، بلکې د ملي موجودیت، هویت او د راتلونکو نسلونو د بقا مسئله ده.

د بلوچ نېشنل موومنټ مشر وویل، د بلوچ او سندي ملتونو مشرتابه باید د خپلو ملي هویتونو، سیاسي سازمانونو او جلا لومړیتوبونو درناوی وکړي او په ورته وخت کې د بشري حقونو، جبري ورکېدنو، سیاسي بندیانو، طبیعي سرچینو، چاپېریال ساتنې او په نړیوالو فورمونو کې د اغېزمن استازیتوب په برخو کې ګډ اقدامات ترسره کړي. د هغه په وینا، همکاري باید د احساساتي شعارونو پر ځای پر متقابل درناوي او برابرۍ ولاړه وي. رښتینې یووالی هغه دی چې دواړه ملتونه خپل هویتونه او لومړیتوبونه وساتي، خو د ګډو ستونزو د حل لپاره اوږه پر اوږه ودرېږي او خواخوږي په عملي پیوستون بدله کړي.

ډاکټر نسیم بلوچ وویل، تاریخ د بلوچ او سندي ملتونو پر وړاندې ګڼ ټپونه پرېښي دي، خو تاریخ فرصتونه هم رامنځته کوي. نن دواړه ملتونه د خپلو ملي دولتونو او سیاسي نظامونو د بیا جوړولو لپاره له یوه مهم فرصت سره مخ دي. هغه ټینګار وکړ چې اړتیا ده د دواړو ملتونو شته وړتیاوې د یو بل له تجربو څخه په ګټې اخیستنې سره په یوه منظم سیاسي او ډیپلوماتیک ځواک بدلې شي.

هغه د بلوچ او سندي ملتونو ترمنځ د پیوستون په څرګندولو سره وویل: «تاسو چې هر چېرې خپل غږ پورته کوئ، له سیاسي دریځونو څخه نیولې تر سختو مبارزاتي ډګرونو پورې به بلوچ ملت له تاسو سره څنګ پر څنګ ولاړ ومومئ.»

د بلوچ نېشنل موومینټ (بي این ایم) ویاند د بلوچ ملتپال او هېوادپال مشر بابا خیربخش مري د دولسم تلین په مناسبت د هغه د خدمتونو د یادولو په ترڅ کې وویل چې، بابا خیربخش مري د بلوچستان د ازادۍ د غورځنګ داسې یو لارښود دی، چا چې د بلوچستان ګمراه کړل شوی او بې‌لارې شوی غورځنګ د ازادۍ په لاره روان کړ او کلک بنسټونه یې ورته چمتو کړل. بلوچ نېشنل موومینټ (بي این ایم) ستاسو فکر او فلسفه یو ملي میراث ګڼي؛ تاسو بلوچ قوم ته د بقا او ژوندي پاتې کېدو لاره وښوده او د منزل نښه پرې وکړه. ستاسو د لارښوونې او قربانیو برکت دی چې نن په لکونو بلوچان د ازادۍ د مبارزې برخه دي.

هغه زیاته کړه چې بابا خیربخش مري یوازې یو دودیز قبیلوې او سیاسي مشر نه و، بلکې تاسو یو انقلابي او ملتپال فیلسوف وئ. تاسو د بلوچ ټولنې، سیمه ییزو او نړیوالو حالاتو او سیاست له ژورې مطالعې وروسته دغه پایلې ته ورسېدئ چې په پاکستاني نظام او چوکاټ کې د بلوچ د ملي هویت ساتنه امکان نه لري. تاسو له خپلو او د بلوچ قوم له پرله پسې ناکامو تجربو څخه دا زده کړل چې د پاکستان له پارلمان څخه خو د ملي ځانګړنې او د برخلیک ټاکلو د حق (حقِ خودارادیت) ترلاسه کول خو لا څه کوې، د اوبو د نلکو، نالۍ او د لومړنیو هیوادنیو حقونو ترلاسه کول هم ممکن نه دي. په بلوچستان کې غیر پارلماني ملي سیاست ته ستاسو روښانه فکر د ځواکمنولو په برخه کې کلیدي رول ولوباوه.

ویاند وویل چې تاسو قبیلوې نظام زوړ او فرسوده باله او د بلوچ قوم لپاره د یو داسې پرمختللي او ماډرن ریاست غوښتونکي وئ چیرته چې ټولو ته ازادي، برابري او انصاف میسر وي. تاسو نه یوازې د بلوچستان په دننه کې د سیاسي، ټولنیزې او اقتصادي انحصارګرۍ (اجاره دارۍ) مخالف وئ، بلکې د نړیوالو ځواکونو د انحصاري او استعماري پالیسیو په وړاندې مو هم ښکاره او څرګند مخالفت کاوه.

“تاسو جلاوطني او هجرت وګالو، مګر په میراث کې د ترلاسه شوي قبیلوې ځواک، جایداد او مراعاتو پروا مو ونه کړه او د بلوچ ملي ازادۍ د تحریک بنسټونه مو پیاوړي کړل. تاسو د خپلو اولادونو په ګډون خپل هر څه د بلوچ قوم د بقا او د ازادۍ د غورځنګ لپاره قربان کړل او د یو کلک غره او ډبرې په څیر تر وروستي ساه پورې پر خپل دریځ ټینګ پاتې شوئ. تاسو بلوچ قوم ته د نوي دور د غوښتنو سره سم، د ایډیالوژیکې او نظامي پلوه د یوې منظمې مبارزې درس ورکړ. ستاسو له خوا د ‘حق توار’ (د حق غږ) په نوم جوړو شویو حلقو (اسټډي سرکلز) د بلوچستان په اوږدو او بر کې د تفکر، علم او عمل ډیوه بله کړه، چې له امله یې بلوچ قوم د خپل منزل لاره وموندله.”

ویاند وویل چې موږ ته د بابا خیربخش مري له شخصیت او کردار څخه د صبر، هوښیارۍ او اغېزناکې ستراتیژۍ درس میلاویږي. تاسو په احساساتي توب، غیر حقیقي سیاست او تشو لفاظیو باور نه درلود. تاسو موږ ته وښودل چې اغېزمن او عملي سیاست د هیڅ ډول بیانیې او میډیایي پروپاګند محتاج نه وي، او له عمل پرته یوازې په شعارونو تحریکونه نه چلیږي. ستاسو همدې فکر د بلوچانو د مقاومت سیاست ته داسې روح او رڼا وبښله چې نن په تر ټولو ځواکمن شکل کې زموږ په وړاندې شتون لري.

د بلوچ نیشنل موومنټ (بي اېن اېم) ویاند په افغانستان د پاکستان بریدونه وغندل او ویې ویل چې پاکستان د فبرورۍ د ۲۱ او ۲۲ ترمنځ شپه د افغانستان پر مېشتو سیمو بریدونه وکړل، چې له امله یې د ماشومانو په ګډون ټولې کورنۍ ووژل شوې. بلوچ ملت له اغېزمنو کورنیو سره خپله خواخوږي څرګندوي او موږ د افغانستان د حاکمیت او د هغه د ځان‌دفاع له حق څخه بشپړ ملاتړ کوو.

هغه وویل چې پر افغانستان د پاکستان بریدونه د افغان ملت پر حاکمیت، ځمکنۍ بشپړتیا او ازادۍ مستقیم برید دی، چې پکې بې وسلې ملکي وګړي په نښه شوي دي. حقایق د پاکستان ادعاوې ردوي. په دغو هوايي بریدونو کې هم د پخوا په څېر بې ګناه ملکي وګړي په قصدي ډول هدف ګرځول شوي دي.

ویاند زیاته کړه چې د تېرو ۷۹ کلونو راهیسې په سیمه کې د ناامنۍ اساسي لامل د پاکستان د دولت پالیسۍ دي، چې ښکاره او پټې پراختیاپالنې موخې لري. پاکستان د خپل جوړېدو لږ وروسته پر بلوچستان ولکه وکړه، د قومونو خپلواکي او ازادۍ ترې واخیستل شوې او هغوی د برلاسي پنجابي رژیم تر واک لاندې ساتل شوي دي. په اوسني «تش په نوم پاکستان» کې محکوم قومونه د خپلې ملي بقا لپاره مبارزه کوي. نړۍ ویني چې پاکستان له سیاسي او ټولنیز پلوه د ګډوډۍ ښکار شوی، او همدا وضعیت د دغه دولت لپاره د ستونزو لامل ګرځېدلی دی.

هغه وویل چې د سیاسي ځواکونو پر ضد د پوځي جبر او دولتي ترهګرۍ سره سره، پاکستان په پرله‌پسې توګه د خپلو ستونزو په حل کې پاتې راغلی دی، او د خپلو ناکامیو پړه پر ګاونډیو هېوادونو اچوي چې له امله یې په سیمه کې بې ثباتي او د جګړې فضا رامنځته کېږي. د پاکستان پوځي ځواک نه یوازې سیمې، بلکې له سیمې بهر هېوادونو ته هم څرګند ګواښ دی. د دې وضعیت د مقابلې لپاره د سیمې د قومونو ترمنځ یووالی او د ګډې جبهې جوړول حتمي او اړین دي.

د بلوچ نېشنل موومنټ (بي اېن اېم) د بشري حقونو څانګې پانک د جنوري ۲۰۲۶ راپور خپور کړی، چې پکې ويل شوي د ۲۰۲۶ کال پيل هم په بلوچستان کې د بشري حقونو له جدي سرغړونو سره مل و. د راپور له مخې، د بلوچستان په بېلابېلو ضلعو او همدارنګه په کراچۍ (سندھ) کې د جبري لادرکيو او له عدالته پرته وژنو ګڼې پېښې رامنځته شوې دي. ټولټال د ۸۲ کسانو د جبري لادرکۍ قضیې ثبت شوې دي، په داسې حال کې چې ۴۴ کسان له سختو ذهني او جسمي شکنجو وروسته خوشې کړل شوي دي. په همدې موده کې د له عدالته پرته وژنو ۱۲ تائيد شوې پېښې هم مخې ته راغلې، چې له امله یې په بلوچستان کې د وېرې او بې‌باورۍ فضا نوره هم ژوره شوې ده.

له عدالته پرته وژل شويو کې محمد انور، راهي عیسی، ایاز (د دوست محمد زوی)، ظریف (د فقیر محمد زوی)، ظریف (د محمد یعقوب زوی)، بالاچ (د حامد زوی)، زوهیب احمد، ملا رزاق، عبدالمطلب، نعمان حیدر، طاهر بلوچ او ملنګ (د زاهد ندیم زوی) شامل دي. محمد انور، د کلی سفر علي، ضلع دوکي اوسېدونکی، د جون ۲۰۲۵ کې نیول شوی و او د جنوري ۲۰۲۶ کې یې جسد له دوکي څخه وموندل شو. کم عمره راهي عیسی په هوشاب بازار کې د ورځې په رڼا کې په ډزو ووژل شو. ایاز، د ګیشکور (آواران) اوسېدونکی، او ظریف د فقیر محمد زوی، د سیاه کل، مالار (آواران) اوسېدونکی، په ډزو سورۍ سورۍ جسدونه یې د آواران د نوندړه سیمې څخه وموندل شول. بالاچ، د تسپ (پنجګور) اوسېدونکی، په تسپ بازار کې په ډزو ووژل شو. ظریف د محمد یعقوب زوی، د ریک چاهي، کولواه (آواران) اوسېدونکی، له تښتونې دوه ساعته وروسته ووژل شو. زوهیب احمد په پنجګور کې له تښتونې وروسته تر شکنجې لاندې ونیول شو او بیا ووژل شو. د ملا رزاق، د نوانو زامران اوسېدونکي، جسد له سیمسوري کور (سیند) څخه وموندل شو. عبدالمطلب، د کلی کمالو، سریاب (شال) اوسېدونکی، د ۱۱ جولای ۲۰۲۵ کې له کوره نیول شوی و او د ۱۹ جنوري ۲۰۲۶ کې په دشت مستونګ کې په جعلي نښته کې ووژل شو. نعمان حیدر د ۱۹ نومبر ۲۰۲۵ کې له مند (کیچ) څخه نیول شوی و او د ۲۱ جنوري ۲۰۲۶ کې یې جسد په تمپ کې وموندل شو. ۲۱ کلن مزدور طاهر بلوچ د ۲۱ جنوري ۲۰۲۶ کې په کوشکلات، تمپ کې په ډزو ووژل شو، په داسې حال کې چې ۲۰ کلن ملنګ د زاهد ندیم زوی له نیول کېدو وروسته جبري لادرکه کړل شو او وروسته یې جسد وموندل شو.

د ضلعي شمېرو له مخې، په کیچ کې ۲۶، په شال کې ۱۶، په ګوادر کې ۱۵، په خاران کې ۹، په پنجګور کې ۶، په خضدار کې ۴، په لسبیله کې ۲، په کراچۍ کې ۲، او په ډېره بګټي او نوشکي کې یوه، یوه قضیه ثبت شوې ده. په ګڼو پېښو کې پر کورونو چاپې، بې له وارنټه نیونې، او په نامعلومو ځایونو کې د ساتنې او شکنجې تورونه هم راپور شوي دي.

د پانک په وینا، دا وضعیت په بلوچستان کې د بشري حقونو د خرابېدونکي حالت څرګندونه کوي. په بیان کې ویل شوي چې د جبري لادرکيو او له عدالته پرته وژنو دوام د یوه نالیکل شوي قانون بڼه خپله کړې ده، چې د پای ته رسولو لپاره یې شفافې او خپلواکې څېړنې، د مسؤلینو پېژندنه او اغېزمن احتساب اړین دي، تر څو اغېزمنو کورنیو ته انصاف ورکړل شي او په بلوچستان کې د قانون واکمني باوري شي.

بلوڅ ملي غورځنګ (بي اېن اېم) د سکرتر جنرال دل مراد بلوچ وویل چې د ډاکټر منان بلوچ، بابو نوروز بلوچ، شهید اشرف بلوچ، حنیف بلوچ او ساجد بلوچ له شهادت وروسته چې د بلوچ قومي تحریک په لیکو کې کوم تشه رامنځته شوې ده، هغه به هېڅکله هم ډکه نه شي. د دغو سترو مشرانو او مبارزینو قربانۍ د بلوچ قوم په تاریخ کې هغه روښانه باب دی چې تل به ژوندی او یاد به پاتې وي.

هغه دا خبرې په هالنډ کې د بي اېن اېم له‌خوا د جوړې شوې یوې غونډې ته د وینا پر مهال وکړې.

ده وویل چې شهید بابو نوروز بلوچ یو پوه، فکري او ستر ایډیالوژیک شخصیت و. د بابو نوروز په څېر ملګري په پېړیو کې یو ځل زېږي. د هغه فکر، مبارزې او قربانۍ د بلوچ تحریک ته فکري ژورتیا او روښانه نظریاتي لوری ورکړ. د داسې لويو شهیدانو نشتوالی نه یوازې د تحریک، بلکې د ټول بلوچ قوم لپاره یو نه جبرانېدونکی زیان دی، خو د دوی فکر، مشن او مبارزه به د راتلونکو نسلونو لپاره د لارې مشال پاتې شي.

دل مراد بلوچ وویل چې که نن موږ دلته سره راټول یو او په بلوچ قومي تحریک کې فعاله ونډه اخلو، دا د ډاکټر منان بلوچ د قربانیو دوام دی. هغه زیاته کړه چې په دغو سختو او ازمېیښتي کلونو کې که موږ ته فکري ځواک، حوصله او استقامت په لاس راغلی، دا د ډاکټر منان بلوچ د رهبرۍ، فکر او مبارزې نتیجه ده. ډاکټر منان بلوچ نه یوازې موږ ته سیاسي شعور راکړ، بلکې د قربانۍ داسې بېلګه یې پرېښوده چې تر ننه د بلوچ قومي تحریک لپاره د لارې مشال ده.

هغه وویل چې د ډاکټر منان بلوچ د ورځې او شپې نه ستړې کېدونکې هلې ځلې، پرله‌پسې مبارزه او بې‌غرضه کوښښونو له امله نن بلوچ نېشنل موومنټ د نړۍ په کچه د یوه قوي او باوقاره سیاسي تحریک په توګه پېژندل کېږي. د ده په وینا، د ډاکټر منان قربانۍ او رهبرۍ د بي اېن اېم بنسټ دی، چې له امله یې دا تحریک تر ننه پر خپل نظریاتي دریځ ولاړ پاتې شوی.

دل مراد بلوچ وویل چې ډاکټر منان جان یو دردمن، ژور لید لرونکی او با بصیرته شخصیت و، چې ټول ژوند یې د سیاسي شعور د ودې، د بلوچ ټولنې د فکري جوړښت او د سیاسي کارکوونکو د نظري او عملي روزنې لپاره وقف کړی و. هغه عام بلوچ یوازې د سیاست نندارچي نه، بلکې د تحریک فعال ځواک باله. له همدې امله یې د ولس په منځ کې د باور، حوصلې او شعور د پیاوړتیا لپاره ځانګړې پاملرنه کوله. د سیاسي فعالینو لپاره هغه یوازې یو مشر نه و، بلکې یو استاد او روزونکی هم و، چې په تر ټولو سختو حالاتو کې یې هم د اصولو، استقامت او مبارزې درس ورکاوه. د هغه ژوند د هدف، خدمت او نه ستړې کېدونکې مبارزې روښانه بېلګه وه.

هغه وویل چې اوس پر موږ ټولو دا ملي او تاریخي مسؤلیت دی چې د ډاکټر منان بلوچ او د هغه د ملګرو مشن په بشپړ اخلاص، فکري پوخوالي او نه ماتېدونکي عزم سره مخ ته یوسو. موږ باید د هغوی مبارزه، قربانۍ او نظریات د خپل عملي ژوند برخه وګرځوو او بلوچ قومي تحریک د هماغه شعور، نظم او استقامت سره پر مخ یوسو، کوم بنسټ چې دغو سترو مشرانو اېښی و. همدا د دغو عظیمو رهبرانو او شهیدانو لپاره ریښتینی درناوی دی، او همدا زموږ اصلي دنده ده.

د بلوڅ ملي غورځنګ (بي این ایم) له لوري د شهید ډاکټر منان او د هغه د ملګرو د شهادت د کلیزې په مناسبت یوه غونډه ترسره شوه. په دې غونډه کې د بي این ایم آواران زون غړو ګډون وکړ. ویناوال پکې د بي این ایم جونیئر مرستیال مشر استاد بابل لطیف، د مرکزي کمېټې غړی چیف اسلم، د آواران زون مرستیال مشر تلار ناز او زبیر شامل و.

د یادونې وړ ده چې د ۲۰۱۶ کال د جنورۍ په ۳۱مه، د مستونګ په کلی داتو سیمه کې د پاکستان پوځ برید وکړ او ډاکټر منان یې له خپلو ملګرو بابو نوروز، حنیف، اشرف او ساجد سره یو ځای شهید کړل. شهید ډاکټر منان د بلوڅ ملي غورځنګ (بي این ایم) عمومي منشي و.

ویناوالو وویل چې شهید ډاکټر منان نه یوازې یو سیاسي مشر و، بلکې یو ملي ډاکټر هم و. هغه د بلوچستان له هر ګوټ سره بلدتیا لرله. حتی په تر ټولو سختو شرایطو کې یې هم د ګوند د پیاوړتیا لپاره شپه او ورځ هڅې وکړې. هر ځای چې د ګوند د کار لپاره وربلل کېده، بې له ځنډه به ورسېده.

د شهید ډاکټر منان د سیاسي شعور او وړتیاوو په اړه ویناوالو وویل چې هغه به د خپلو ملګرو کارونه تل په انتقادي نظر ارزول. که کومه نیمګړتیا به یې لیدله، په ښکاره او روښانه ټکو به یې ورته اشاره کوله. د هغه په اند، نیوکه د سیاست په توازن کې ساتلو کې ضروري ده، او هغه نیوکه د کرکې په معنا نه ګڼله. هغه غوښتل چې کمزورۍ د بلوڅ ملي غورځنګ (بي این ایم) او تحریک پر بهیر منفي اغېز و نه کړي.

’’ د شهید ډاکټر منان شهادت یو لوی تشه رامنځته کړه، خو د هغه قربانیو ګوند نور هم پیاوړی او ځواکمن کړ. هغه ثابته کړه چې تر ټولو لوی ځواک شهرت نه دی، بلکې له خپل هدف سره وفاداري ده. ‘‘

ویناوالو زیاته کړه چې ډاکټر منان له مطالعې او کتابونو سره ژوره مینه لرله. هغه به تل خپل ملګري د کتاب لوستلو ته هڅول او ویل به یې چې له کتابونو سره دوستي وکړئ، ځکه کتابونه د پرمختګ تضمین دي. هغه خپله هم په منظم ډول مطالعه کوله او تل به په سیاسي فعالیتونو بوخت و. هغه به خبرونه اورېدل، یادښتونه به یې لیکل او د بلوچستان، سیمې او نړۍ له حالاتو څخه به ځان ښه خبر ساته.

ویناوالو وویل چې ډاکټر منان له رسمي دندې مخکې هم د یو مشر په توګه فعالیت کاوه. هغه د بلوچ ملت یوه پیاوړې او رسا غږ و. د بلوڅ ملي غورځنګ (بي این ایم) له پلیټفارم څخه یې بلوچ ملت متحد کړ او د پوهې، فکر او شعور وده یې وهڅوله، تر څو د پاکستان د جبر او غلامۍ پر وړاندې مقاومت پیاوړی شي. د پاکستان ریاست هغه په همدې موخه په نښه کړ، چې د هغه سیاسي فعالیتونه ودروي.

ویناوالو په خپلو خبرو کې وویل چې د پاکستان ریاست دا فکر کوي چې د ملي مشرانو په شهادت سره به د بلوچ تحریک ودریږي یا پای ته ورسېږي، خو دا به هېڅکله نه وشي. د شهیدانو د قربانیو په برکت، د بلوچ ملت راتلونکې نسلونه لا بیدار او باشعوره شي، او یوه ورځ به خامخا خپله ازادي ترلاسه کړي.